Từ ngày 2 đến 31-5, triển lãm "Nam Sử Họa Kiếng" diễn ra tại Annam Gallery (371/4 Hai Bà Trưng, phường Xuân Hòa, TP.HCM), giới thiệu đến du khách về dòng tranh kiếng (hay còn gọi là tranh kính) Nam Bộ.

Triển lãm giúp người xem cảm nhận vẻ đẹp và ký ức văn hóa quý giá của dòng tranh kiếng thông qua các tác phẩm được chọn lọc.

Từ ảnh hưởng ngoại lai đến bản sắc Nam Bộ

Trước đây, tranh kiếng từng là một phần quen thuộc trong nhiều gia đình Nam Bộ, xuất hiện trong không gian thờ cúng, trang trí hoặc như một vật phẩm mang ý nghĩa cầu chúc. Tuy nhiên, theo thời gian, loại hình nghệ thuật này dần bị lãng quên trước sự phát triển của các xu hướng mỹ thuật hiện đại.

Triển lãm "Nam Sử Họa Kiếng" không chỉ giới thiệu các tác phẩm, mà còn tái hiện hành trình phát triển của loại hình này. 

Theo lịch sử, tranh kiếng xuất hiện sớm tại cung đình Huế từ thời vua Minh Mạng, Thiệu Trị, chủ yếu do các thợ Trung Quốc vẽ hoặc từ các dòng tranh nhập khẩu.

Vào đầu thế kỷ XX, khi cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông đến sinh sống, lập nghiệp tại Chợ Lớn, nơi đây đã trở thành cái nôi phát triển nghệ thuật tranh kiếng. Hai dòng tranh chính phát triển mạnh là tranh khánh chúc và tranh thờ phụng.

Đến khoảng thập niên 1920, nghề làm tranh kiếng dần dịch chuyển về khu vực Lái Thiêu (Bình Dương), rồi từ đó lan rộng khắp lục tỉnh Nam Kỳ. Trong số đó, ba địa phương nổi bật là Lái Thiêu (Bình Dương), Chợ Lớn (Sài Gòn) và Chợ Mới (An Giang).

Sau khi du nhập vào Nam Bộ, tranh kiếng dần mang đậm dấu ấn địa phương, từ đề tài gần gũi như sinh hoạt đời thường, phong cảnh làng quê đến các hình tượng tín ngưỡng quen thuộc.

Tại "Nam Sử Họa Kiếng", khách tham quan sẽ được ngược dòng thời gian, tìm hiểu về nguồn gốc, lịch sử của các loại tranh kiếng, từ những hình ảnh gắn với tín ngưỡng, đời sống thường nhật đến sự thay đổi trong quan niệm thẩm mỹ và kỹ thuật qua từng giai đoạn.

Vẻ đẹp độc đáo từ kỹ thuật vẽ ngược trên kính

Một trong những điểm đặc biệt nhất của tranh kiếng chính là kỹ thuật vẽ ngược. Nghệ nhân phải thực hiện từng chi tiết theo thứ tự đảo ngược: vẽ phần nhỏ trước, phần nền sau.

Điều này đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác và tay nghề cao, bởi mỗi nét vẽ gần như không thể sửa chữa.

Kỹ thuật này tạo nên vẻ đẹp riêng biệt cho tranh kiếng, với màu sắc rực rỡ, đường nét sắc sảo và hiệu ứng ánh sáng đặc trưng khi nhìn qua lớp kính. Đây cũng là yếu tố khiến tranh kiếng khác biệt so với nhiều dòng tranh dân gian khác của Việt Nam.

Không gian triển lãm được chia thành 3 khu vực chính, từ những tác phẩm nguyên bản đến tranh gương phục dựng và các thực hành ứng dụng đương đại.

Du khách được nghe thuyết minh về công dụng, ý nghĩa của các bức tranh cũng như cách nghệ nhân tạo ra một tác phẩm hoàn chỉnh.

Qua từng lớp kiếng, không chỉ là hình ảnh hiện lên mà còn phản chiếu dấu vết của thời gian, những ký ức chồng lớp cùng các tầng ý nghĩa văn hóa.

Khách thưởng lãm có thể tự khám phá và cảm nhận vẻ đẹp của các tác phẩm thông qua trải nghiệm cá nhân.

Nỗ lực phục dựng và sáng tạo đương đại

"Nam Sử Họa Kiếng" không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn mà còn hướng đến việc tái sinh di sản.

Nhiều nghệ nhân, nhà nghiên cứu và nghệ sĩ đã tìm tòi các bức tranh kiếng cũ, phục dựng thành những tác phẩm hoàn chỉnh. Một số khác thử nghiệm đưa tranh kiếng vào các hình thức sáng tạo mới như thiết kế, đồ họa hay thời trang.

Những thử nghiệm này cho thấy tranh kiếng không phải là loại hình "đóng khung trong quá khứ", mà hoàn toàn có thể thích nghi và phát triển trong bối cảnh hiện đại nếu được tiếp cận đúng cách.

"Nam Sử Họa Kiếng" không chỉ là triển lãm nghệ thuật mà còn là một hành trình văn hóa. Mỗi tấm kính là một lát cắt lịch sử, mỗi hình ảnh là một câu chuyện, và mỗi người xem là một mắt xích trong quá trình tiếp nối di sản.

Chia sẻ với Mực Tím, bạn Bùi Nguyễn Hoàng Anh (học sinh Trường THPT Lý Thường Kiệt, xã Đông Thạnh, TP.HCM) cho biết đây là lần đầu tiên bạn được tiếp cận với loại hình tranh kiếng.

"Mình tình cờ thấy thông tin về triển lãm trên mạng và cảm thấy thú vị vì trước đây chưa có cơ hội chiêm ngưỡng những bức tranh kiếng. Nhân dịp cuối tuần rảnh rỗi nên mình rủ mẹ cùng đến xem", Hoàng Anh nói.

Sau khi tham quan, Hoàng Anh cho rằng đây là loại hình nghệ thuật độc đáo, khác những dòng tranh bạn từng xem. Bạn nhận xét tranh kiếng có màu sắc bắt mắt, đường nét rõ ràng và mỗi hình ảnh đều mang ý nghĩa riêng.

Theo Hoàng Anh, việc tạo ra tranh kiếng đòi hỏi nghệ nhân phải tỉ mỉ trong từng công đoạn, nhiều tác phẩm còn cần đến kỹ thuật riêng. Bạn mong muốn loại hình nghệ thuật dân gian này sẽ được bảo tồn, phát huy và đến gần hơn với giới trẻ.